December 18, 2006 01:22 PM
کاربرد فرامتن و فرارسانه در اينترنت
کاربرد فرامتن و فرارسانه در اينترنت
چكيده:
فرامتن يك ابزار تكنولوژيكي نوين است كه با استفاده از اين ابزار اطلاعات موجود در مدارك يا فايلهاي مرتبط ذخيره و بازيابي مي شوند. ذخيره و بازيابي اين اطلاعات با استفاده از كليد واژه ها و يا عباراتي است كه با هم ارتباط مفهومي دارند. فرامتن از گره ها و حلقه ها تشكيل شده است. گره ها در حقيقت همان مفاهيم هستند و ارتباط بين اين مفاهيم(گره ها) با استفاده از حلقه ها انجام مي گيرد. اما چنانچه در اين پديده علاوه بر متن از ساير رسانه ها نيز استفاده گردد(مانند: صوت، تصوير و . . .) آن را فرارسانه گويند. يعني حلقه ها ارتباط بين شكلهاي مختلف مفاهيم را برقرار مي كنند كه ابزاري مناسب براي مديريت اطلاعات است.
مقدمه:
گسترش دانش بشري از يك سو و افزايش نياز جامعه به استفاده از اطلاعات متخصصين را بر آن داشت تا ابزارهاي جديدي جهت نيل به اين هدف طراحي كنند. ابزارهايي كه اهدافي چون گردآوري، دسته بندي، سازماندهي، ضبط، نگهداري و بازنمايي اطلاعات را به نحو مناسبتر و كاملتري ارائه مي دهند و در نهايت همگي دست به دست هم مي دهند تا هرچه بيشتر رضايت مراجعه كننده را در راستاي دسترسي به اطلاعات و استفاده از آن فراهم كنند.
ابزارهاي مختلفي در اين راه وجود داشتند ولي آنچه كاربرد اين ابزار را هرچه بيشتر نمايان كرد و آنها را بيشتر از قبل بكار گرفت، پديده هايي بودند كه اين ابزارها را به هم متصل كرد. و اين پديده ها چيزي نيستند جز فرامتن و فرارسانه.
يكي از مهمترين مواردي كه وجود دارد جستجوي اطلاعات در زمان مناسب بود كه بكارگيري اين ابزارها تا حد زيادي اين هدف را برآورده مي كند. آنچه كه حائز اهميت است اين است كه تمامي اين تلاشها صورت مي گيرد تا هرچه بيشتر كاربران را راضي نگهدارد و در نهايت استفاده از اطلاعات و دستيابي به آنها راحتتر و سريعتر نموده و از مردگي اطلاعات جلوگيري شود.
تاريخچه:
از همان زمان كتابخانه اسكندريه تفكر اتصال كل دانش جهت جهاني كردن مفاهيم و كليدواژه ها وجود داشت. 1 در سال 1940 بار ديگر وانوار بوش2 اين انديشه را مطرح كرد. بوش از همان زمان انفجار اطلاعات را پيش بيني كرده بود و سپس در سال 1945 در مقاله ايي به يك نظام بازيابي اطلاعات به نام ميمكس 3 اشاره كرد كه بر اساس نمايه سازي اشتراكي پايه گذاري شده بود.
نمايه سازي اشتراكي، فرايندي است كه طي آن هر اطلاعات بدون نياز به واسطه و بطور مستقيم به اطلاعات ديگر متصل مي شود. در حقيقت نمايه سازي اشتراكي خصوصيت بارز نظام ميمكس بود.
اما كلمه فرامتن 1اولين بار در سال 1960 توسط تئودور نلسون مطرح شد. نلسون فرامتن را نوشتاري معرفي مي كند كه خواننده قادر است در آن از مطلبي به مطلب ديگر برود بدون آنكه نياز داشته باشد ترتيب صفحات يا تقدم و تاخر مطالب را رعايت كند.( مانند روزنامه ها، مجلات، دايره المعارف ها).
فرامتن و فرارسانه چيست؟ و چه كاربردي در اينترنت دارد؟
طبق تعريفي كه در دانشنامه كتابداري و اطلاع رساني آمده است : فرامتن شيوه ايي است براي ارائه اطلاعات كه در آن بخشهايي از يك متن در يك شبكه غيرترتيبي و پيچيده با هم ارتباط مي يابند و كاربر مي تواند عناوين مرتبط را كه معمولا از ساير قسمتهاي متن مشخص شده است(بوسيله رنگي كردن و . . .) به طور مستقيم و بدون رعايت ترتيبي خاص بازيابي نمايد.
فرامتن يا هيپرتكست در حقيقا يك نظام ذخيره و بازيابي اطلاعات به شكل رقمي است كه در آن اطلاعات مرتبط به هم ربط داده مي شوند. اين ارتباط از طريق يك كليدواژه يا عبارت در يك مدرك صورت مي گيرد.
در دنياي اينترنت و وب جهان گستر چنين سيستمي كار بازيابي اطلاعات را با سهولت و سرعت بيشتري انجام مي دهد. و با توجه به اين نكته كه حجم اطلاعات در اينترنت بسيار زياد است و ابزارهاي مختلفي براي دسترسي به اين اطلاعات وجود دارد گزينش فرامتن و فرارسانه مي تواند تا حدي مسائل مربوطه را برطرف نمايد.
فرامتن مجموعه ايي از گره ها و حلقه هاست. گره ها بخش كوچكي از يك مدرك هستند كه مفاهيم مرتبط با هم را در برمي گيرند. اين مفاهيم مي توانند يك كلمه، عبارت، مقاله يا كتاب باشند. آنچه اتصال بين اين مفاهيم را برقرار مي سازند حلقه ها هستند. حلقه ها گره ها يا قسمتي گره ها را كه به هم مرتبط هستند را به هم متصل مي كنند و با تركيب و اتصال آنها شبكه ها ايجاد مي كردد. گره هاي بهم متصل شده از آثار گوناگون تشكيل مي گردند( آثار گوناگون با نويسنده هاي متفاوت) و بر خلاف نظمي كه در دايره المعارفها و واژه نامه ها و . . . وجود دارد، نظم موجود در يك سيستم فرامتن بر اساس ارتباط مفهومي است نه تنظيم الفبا يي و يا رده بندي شمارشي. اين نظام، يك شكل اساسي از نمايه سازي را پديد مي آورد و هدفي مشابه نمايه دارد ولي تفاوت آن در اين است كه به فرد اجازه مي دهد تا بصورتي غير ترتيبي حركت كند.
فرامتن استفاده كننده را هم به منابع رديف اول و هم به منابع رديف دوم راهنمايي مي كند. اتصال بين گره هاي مختلف در يك فرامتن هايپرلينك ناميده مي شود كه در محيط وب باعث ايجاد اتصالات پيچيده مجازي مي گردد.
فرارسانه را ساختاري كاملتر از فرامتن تعريف مي كنند. به عبارت ديگر فرارسانه را فرامتني گويند كه علاوه بر متن داراي تصوير، صوت، نقشه و . . . نيز باشد.
امروزه استفاده از چنين روشها و پديده هايي باعث ايجاد تحولات و پيشرفتهايي در جامعه بشري شده است. به عنوان مثال مزيت استفاده از فرامتن و فرارسانه در اداره كردن اطلاعات در كتابخانه ها و موزه ها از آن جهت است كه فرامتن يك روشي انعطاف پذير است كه بر اساس نياز مراجعه كنندگان و با توجه به ميزان مهارتهاي رايانه اي وي عمل مي كند، و همچنين اين حق انتخاب را به استفاده كننده مي دهد تا بتواند علاوه بر جستجوي مطلب مورد نظر خود شكلهاي مورد نظر خود را نيز جستجو كند. بعنوان مثال همراه بودن با تصوير، موسيقي و … .
بر طبق عقيده آكسفورد مزيت عمده فرامتن اين است كه فرد علاوه بر دستيابي به مطلب مورد نظر مظالب ديگري كه با مطلب وي مرتبط هستند را نيز مي يابد و اين باعث افزايش سطح آگاهي فرد مي شود.
از نكات مهمي كه موسسات جهت استفاده از فن آوري فرامتن و فرارسانه بايد به آن توجه كنند توجه به نكات زير ضروري به نظر مي رسد:
مراكز مختلف بايد اطلاعات و مدارك خود را در حوزه الكترونيكي وارد كنند. چرا كه فرامتن و فرارسانه دو پديده الكترونيكي هستند و استفاده از آنها نيازمند حضور يك بستر الكترونيكي است.
مراكز بايد بدانند كه هرچه اطلاعات بيشتر و كاملتري فراهم كنند و هرچه حلقه هاي بيشتري جهت اين ارتباط گره ها ايجاد نمايند سيستم كاملتر و پيشرفته تري خواهند داشت. هرچند كه اين پديده در كنار خود پيچيده تر شدن سيستم را نيز به دنبال دارد.
هر چه شبكه هاي رايانه ايي بيشتري تهيه شود، ما از محدوده پايگاههاي داخلي و مستقل خود خارج شده و وارد شبكه جهاني خواهيم شد. كه اين امر باعث استفاده هر چه بهتر از اطلاعات گسترده جهاني مي گردد.
در محيط اينترنت، منابع اطلاعاتي مختلف و متفاوتي حضور دارند. اين منابع مي توانند به طرق مختلف بازيابي شوند. خود منابع نيز از ماخذهاي متفاوتي وارد اين شبكه مي شوند. يعني از مديران اطلاعاتي خواسته مي شود تا همچنان كه از اطلاعات موجود در شبكه استفاده مي كنند، اطلاعات خود را نيز در شبكه جهت اطلاع ديگران وارد كنند. ولي اين كار مسائل قابل توجهي را به ميان مي كشد:
هيچ گونه كنترلي بر روي كيفيت مطالب ارائه شده وجود ندارد.
اعتبار مطالب وارد شده بسيار مهم هستند. چرا كه هر شخصي امروزه مي تواند در اين حوزه اطلاعات وارد كند. صحت اين اطلاعات و به عبارتي ديگر تعيين اينكه اعتبار اين مطالب تا چه حد هستند سئوالي است كه پاسخ به آن بسيار حياتي است. چرا كه بسياري از مطالب كه از اينترنت گرفته مي شوند به عنوان استناداتي براي مطالب ديگر استفاده مي شوند.
هزينه هاي مربوط به استفاده از خطوط اينترنت نيز مساله ايي است چالش برانگيز.
ارزيابي مستمر كارايي سيستم مساله ايي است كه مديران بايد به آن توجهات خاصي داشته باشند. چنانچه سيستمي پس از گذشت مدت زماني در مقايسه با رشد سريع تكنولوژي كارايي لازم را ندارد بايد تدابيري اتخاذ گردد تا سيستم بتواند خود را با اين گسترش تكنولوژي هماهنگ كند و در غير اين صورت اجازه دهد تا سيستم هاي جديد و روزآمد ديگر جايگزينشان گردند.
يكي از مسائل بسيار مهمي كه مطرح مي شود مساله حق مولف است. مساله حق تاليف يكي از مواردي است كه در اين زمينه از نظر طراحان بدور مانده است. ريس در ارتباط حقوق معنوي مولف1 اظهار مي كندكه: هيچ گونه خط مشي مشخصي براي حق تاليف وجود ندارد و مشكل اصلي، در بكار گيري قوانين موجود حق تاليف است كه براي رسانه هاي جديد نيز اعمال مي شود.
عليرغم همه مسائلي كه در استفاده از اين ابزار وجود دارد، فرامتن و استفاده از آن ابزاري پويا است. چرا كه شبكه هاي عنكبوتي كه در يك سيستم فرامتن وجود دارند امكان گسترش روزافزون اين شبكه ها را فراهم مي كند.
يكي از پيش بيني هايي كه در مورد آينده فرامتن و فرارسانه مي شود اين است كه فرارسانه، فرامتن را پشت سر خواهد گذاشت. هم اكنون نيز رايانه ها ، ريزرايانه ها و رايانه هاي شخصي در حال رشد و تكامل سريع هستند تا از اين توانايي هاي جديد به بهترين وجهي بهره مند شوند.
توان جهاني نظام هاي فرامتن و فرارسانه، و نيازي كه امروزه به استفاده از اين سيستمها احساس مي شود، ارزش آنها را آشكار مي كند. پيش بيني مي شود كه موسسات اطلاعاتي در آينده مجبور خواهند شد كه استفاده از فن آوري فرامتن و فرارسانه را گسترش دهند. لذا توجه به اين مساله براي كتابداران ،آرشيويست ها، متصديان موزه ها و ساير دست اندكاران مراكز اطلاعاتي بسيار مهم و ضروري است.
منابع و مواخذ:
سلطاني، پوري.ـ دانشنامه كتابداري و اطلاع رساني، فارسي- انگليسي و انگليسي - فارسي. تهران: فرهنگ معاصر، 1379.
استفاده مراكز اطلاعاتي از فن آوري فرامتن و فرارسانه/ دكتر زاهد بيگدلي. فصلنامه كتاب، دوره هشتم، شماره 4، زمستان 1376.
حري، عباس: دايره المعارف كتابداري و اطلاع رساني. تهران، 1381.
4- Katz, William Armstrong.- Introduction to Reference Work; (MC Graw_ Hill Series in Library education). USA, Elegant by Rocappi Inc. 1974.
ketabdaranirani.persianblog.com/ - 69k\
نوشته شده توسط: yahyaee در December 18, 2006 01:22 PM